Fado in Lissabon: de muziek van de Portugese ziel

Wat is fado?

Fado is een Portugees muziekgenre dat zijn wortels heeft in de volksbuurten van Lissabon. Het woord fado komt van het Latijnse fatum, wat lot of noodlot betekent. En dat is precies wat fado bezingt: het menselijk lot, de liefde, het verlies, het verlangen naar wat was of nooit zal zijn. Het is muziek die niet probeert vrolijk te maken maar die de schoonheid van het verdriet omarmt.

Een traditioneel fado-optreden bestaat uit een zanger of zangeres (de fadista), begeleid door een Portugese gitaar (guitarra portuguesa) en een klassieke gitaar (viola). De Portugese gitaar, met zijn kenmerkende peer- of druppelvorm en twaalf snaren, geeft fado zijn onmiskenbare klank: helder, droevig en doordringend. Het geluid van de Portugese gitaar is zo eigen aan fado dat een paar noten genoeg zijn om het genre te herkennen.

Fado draait om emotie, niet om technische perfectie. Een goede fadista zingt niet alleen met de stem maar met het hele lichaam en de hele ziel. De ogen dicht, het hoofd achterover, de vuisten gebald of de handen open: fado is een fysieke ervaring die je meeneemt in een golf van emotie. Als het goed is, vergeet je waar je bent en word je meegevoerd door de muziek en het verhaal.

Er zijn twee grote tradities binnen fado: de fado van Lissabon en de fado van Coimbra. De Lissabonse fado is de bekendste en wordt gezongen door zowel mannen als vrouwen. De fado van Coimbra, de universiteitsstad ten noorden van Lissabon, wordt traditioneel alleen door mannen gezongen en heeft een academisch, wat intellectueler karakter. In dit artikel richten we ons op de fado van Lissabon, die je het makkelijkst kunt ervaren als bezoeker.

De geschiedenis van fado

De exacte oorsprong van fado is omstreden en onderwerp van levendig debat onder muziekhistorici. Er zijn verschillende theorieen die elk hun aanhangers hebben. De meest geaccepteerde theorie is dat fado in de vroege negentiende eeuw ontstond in de volkswijken van Lissabon, met name in Alfama, Mouraria en Madragoa.

De vroegste fado werd gezongen in tavernes en op straat, vaak door mensen uit de lagere sociale klassen. Het was de muziek van zeelui, havenarbeiders, prostituees en de stadse armen, een muzikale uitdrukking van het harde leven in de arme buurten langs de Taag. De thema's waren de zee, het vertrek, de liefde en het verlies, thema's die universeel zijn maar die in de Portugese context een bijzondere lading hebben door de eeuwenlange zeevaarttraditie.

Pas later, in de tweede helft van de negentiende eeuw, werd fado geaccepteerd door de hogere klassen en kwam het in salons en theaters. Maria Severa, een legendarische fadista uit de vroege negentiende eeuw, wordt beschouwd als de eerste grote ster van het genre. Haar korte, tragische leven en haar relatie met een graaf werden zelf het onderwerp van fado's en droegen bij aan de mystiek rond het genre.

De twintigste eeuw bracht de grote fadistas voort die het genre naar een hoger plan tilden. Onder het regime van Salazar (1932-1974) werd fado geapproprieerd door de staat als symbool van de Portugese identiteit, wat het genre een dubbele lading gaf: enerzijds geliefd als cultureel erfgoed, anderzijds geassocieerd met een onderdrukkend regime. Na de Anjerrevolutie van 1974 raakte fado tijdelijk uit de mode, om in de jaren negentig opnieuw omarmd te worden door een nieuwe generatie.

Saudade: het hart van fado

Om fado te begrijpen, moet je saudade begrijpen. Saudade is een Portugees woord waarvoor geen exacte vertaling bestaat in andere talen, hoewel het Nederlandse weemoed er misschien het dichtst bij komt. Het is een diep gevoel van verlangen naar iets of iemand die afwezig is, een melancholie die tegelijkertijd pijnlijk en zoet is.

Saudade is het gevoel van de zeeman die maandenlang op zee is en verlangt naar huis. Het is het gemis van een verloren liefde die nooit terugkomt. Het is de weemoed om een verleden dat nooit terugkeert maar dat in de herinnering mooier wordt dan het ooit was. Het is de pijn van het weten dat sommige dingen voorbij zijn en toch de schoonheid van die herinnering koesteren. Het is een gevoel dat iedereen kent maar dat de Portugezen hebben verheven tot een levenskunst.

In fado wordt saudade niet alleen bezongen maar voelbaar gemaakt. Een goed fado-optreden kan je diep raken, zelfs als je geen woord Portugees verstaat. De emotie transcendeert taal en cultuur. Het is niet ongewoon om in een fadohuis mensen te zien die tranen in hun ogen hebben, Portugezen en buitenlanders gelijkelijk. De muziek raakt iets universeels in de menselijke ervaring.

Saudade is niet alleen een onderwerp van fado maar ook een manier van luisteren. Portugezen luisteren naar fado met een openheid voor emotie die in veel andere culturen ongemakkelijk zou zijn. Het is oké om geraakt te worden, om stil te zijn, om je over te geven aan het gevoel. In een fadohuis is sentimentaliteit geen zwakte maar een kracht.

Waar luister je naar fado in Lissabon

Lissabon heeft tientallen fadohuizen (casas de fado) waar je kunt luisteren terwijl je eet en drinkt. De beste concentratie vind je in de oude wijken Alfama en Bairro Alto, waar fado ooit ontstond en waar het nog steeds het meest authentiek klinkt. Er zijn verschillende soorten fadohuizen voor elk budget en elke voorkeur:

• Traditionele casas de fado - Restaurants waar professionele fadistas optreden tijdens het diner. De sfeer is intiem, de verlichting gedempt en het publiek wordt geacht stil te zijn tijdens de optredens. Het eten is onderdeel van de ervaring en meestal van goede kwaliteit
• Tascas met fado vadio - Informele kroegen waar amateurs en semi-professionals spontaan optreden. Dit is de meest authentieke ervaring, dicht bij de oorsprong van fado. Iedereen die wil mag zingen, en soms zijn de amateurs minstens zo aangrijpend als de professionals
• Concertzalen en theaters - Voor grotere optredens van bekende fadistas. Minder intiem maar vaak van hoog muzikaal niveau. Het Coliseu dos Recreios en het Teatro Sao Luiz programmeren regelmatig fado

Een paar ongeschreven regels voor een bezoek aan een fadohuis die je moet kennen:

• Wees stil tijdens het optreden. Praten terwijl er gezongen wordt is de grootste zonde in een fadohuis en wordt niet getolereerd
• Applaudisseer na elk lied maar roep niet tijdens de muziek. Een ingehouden reactie wordt meer gewaardeerd dan een luidruchtige
• Reserveer van tevoren, populaire huizen zitten snel vol, vooral op vrijdag en zaterdag
• Ga niet alleen voor de muziek maar ook voor het eten. De Portugese keuken is een wezenlijk onderdeel van de ervaring
• Ga bij voorkeur om negen of tien uur 's avonds. Dat is wanneer de sfeer op zijn best is en de beste fadistas optreden

Beroemde fadistas door de tijd

De geschiedenis van fado wordt gemarkeerd door grote stemmen die het genre hebben gedefinieerd en getransformeerd. Zonder de hele geschiedenis te kunnen vertellen, zijn dit de namen die je moet kennen om fado te begrijpen.

Amalia Rodrigues (1920-1999) is de onbetwiste koningin van de fado. Ze maakte het genre wereldberoemd en zong met een emotionele intensiteit die tot op de dag van vandaag ongeëvenaard is. Haar stem, krachtig en kwetsbaar tegelijk, is het geluid van Portugal. Ze bracht fado van de kroegen naar de concertzalen en van Portugal naar de wereld. Haar begrafenis in 1999 was een nationale rouwdag.

Carlos do Carmo (1939-2021) vernieuwde de fado door het genre open te stellen voor andere muzikale invloeden zonder de essentie te verliezen. Hij wordt beschouwd als de belangrijkste mannelijke fadista van de twintigste eeuw en won in 2014 een Latin Grammy voor zijn levenswerk.

Mariza brak door in 2001 en wordt gezien als de belangrijkste fadista van haar generatie. Haar krachtige stem en charismatische podiumaanwezigheid brachten fado naar een nieuw, internationaal publiek. Ana Moura, Carminho en Gisela Joao zijn andere hedendaagse fadistas die de traditie voortzetten en vernieuwen, elk op hun eigen manier.

Fado als UNESCO Immaterieel Erfgoed

In 2011 werd fado door UNESCO opgenomen op de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid. Deze erkenning bevestigde wat Portugezen altijd al wisten: fado is meer dan muziek, het is een culturele identiteit die bewaard en beschermd moet worden.

De UNESCO-erkenning heeft bijgedragen aan de hernieuwde waardering voor fado, zowel in Portugal als internationaal. Jonge muzikanten ontdekken fado opnieuw en brengen het in contact met andere muziekgenres zoals jazz, elektronische muziek en wereldmuziek. Het resultaat is een levendige scene die de traditie respecteert en tegelijkertijd evolueert en nieuwe publieken bereikt.

In Lissabon is de impact van de UNESCO-erkenning zichtbaar in het toenemende aantal fadohuizen, festivals en culturele evenementen rond fado. Het Museu do Fado in Alfama, gewijd aan de geschiedenis en de toekomst van het genre, is een bezoek meer dan waard als je je wilt verdiepen in de achtergrond.

Als je in Lissabon bent op weg naar of terug van Sintra, neem dan een avond de tijd voor fado. Het is een ervaring die je bijblijft lang nadat je Portugal hebt verlaten. De herinnering aan een stem die door een schemerig cafe sneed, aan de trilling van de Portugese gitaar, aan de stilte van het publiek dat collectief zijn adem inhoudt: het is een herinnering die misschien zelf een beetje saudade oproept als je weer thuis bent.